‘Het moet niets bijzonders zijn om open en transparant te werken’
Met meer dan 700.000 documenten en maatschappelijke dossiers op open.overheid.nl, vordert de overheid met het actief openbaar maken van informatie. Maar ze is er nog niet, stellen directeur Digitale Overheid Mark Vermeer en CIO-Rijk Art de Blaauw. Openbaarmaking en transparantie moeten ‘business as usual’ worden voor hoe de overheid werkt.
Tekst Pieter van den Brand
Beeld Shutterstock, Michel Mees, Jiri Büller
Eind december gaan de thema’s openbaarheid en informatiehuishouding over naar ‘de lijn’, zoals dat in Haags jargon heet. Per 2027 staan de beleidsdirecties zelf aan de lat; de invulling hiervan is nog onduidelijk. Op dit moment vindt er een herindeling plaats bij de departementen. Nieuwe DG’s en directies zijn al gevormd, maar de dossiers moeten nog worden ontvlochten. Mark Vermeer, zelf kwartiermaker van een van de nieuwe directies, heeft openbaarheidsbeleid onder zijn hoede. Art de Blaauw gaat over de informatiehuishouding.
Vermeer huldigt het breed gedragen standpunt dat de open overheid meer is dan alleen de Wet open overheid (Woo) en zeker verder gaat dan alleen Woo-verzoeken. ‘Het betreft juist de hele informatievoorziening van de overheid. ‘De open overheid’, formuleert hij gedreven, ‘gaat om het breder beschikbaar stellen van betekenisvolle, betrouwbare en bereikbare overheidsinformatie en data. Dat heeft alles te maken met het toegankelijker maken van de overheid, zodat burgers maar op één deur hoeven te kloppen om informatie voor eigen gebruik toe te passen. Openbaar maken doen we al in tal van verschijningsvormen. Het is al langer zo dat we officiële publicaties beschikbaar stellen. Op dat geheel willen we gaan sturen onder de noemer open overheid.’
Vermeer wil ook een fundamentele beperking van de Woo meegeven. ‘Het doel van openbaarheid is de relatie tussen overheid en burger te verbeteren, zodat er meer dan nu sprake is van vertrouwen vanuit de samenleving. Met wetgeving werk je aan dat vertrouwen op een puur juridische manier. Je komt immers juist met regelgeving als er een gebrek aan vertrouwen is. Regelgeving zou dus een laatste vangnet moeten zijn. Als we niet oppassen, gaat er zoveel aandacht naar het juridische aspect dat we het doel van openbaarheid om meer vertrouwen in de samenleving te creëren uit het oog verliezen.’ Naar de Woo wordt overigens een onafhankelijke evaluatie uitgevoerd. De rapportage staat gepland voor uiterlijk mei volgend jaar.
Mark Vermeer: ‘Het doel van openbaarheid is de relatie tussen overheid en burger te verbeteren.’
Archiefwet uitgebreid
Werk maken van goede openbaarmaking, stellen Vermeer en De Blaauw, begint daarmee al bij het creëren, vastleggen en beheren van overheidsinformatie: van officiële documenten tot allerlei andere datasets. ‘Op het moment dat je informatie creëert, moet je al nadenken over publicatie en archivering. Dat kan zijn tijdens het schrijven van een stuk, maar ook al bij het inkopen van data; dus in alle situaties dat je informatie met een overheidscontext aan het creëren bent’, zegt Vermeer.
Van belang in dit perspectief, vult De Blaauw aan, is dat het begrip ‘document’ in de nieuwe Archiefwet flink is uitgebreid. Voor de wet, die op 1 januari 2027 in werking treedt, maakt het niet uit hoe de informatie is vastgelegd. Hiermee sluit de wet aan bij de definitie uit de Woo. ‘Naast papieren stukken kan het ook om digitale bestanden gaan, zoals audio en video’, weet de CIO-Rijk. Organisaties zijn verplicht om alle informatie die een relatie heeft met de uitvoering van hun taken goed te beheren. Dit kan door bijvoorbeeld alle voor de reconstructie van het bestuurlijke proces of de besluitvorming inhoudelijk relevante communicatie op te slaan in het DMS (Document Management Systeem).
Verder is de wettelijke overbrengingstermijn gehalveerd naar tien jaar, om overheidsinformatie nog sneller openbaar te kunnen maken voor de burger. En ook digitaal duurzaam te kunnen bewaren, zodat er niets op de plank blijft liggen of verloren gaat door slechte ordening of verouderde software. De Rijksarchivaris, licht De Blaauw toe, heeft het mandaat de normen voor duurzame toegankelijkheid van documenten vast te stellen in overeenstemming met de CIO-Rijk. De nieuwe archiveringseisen, benadrukt hij, dwingen organisaties hun informatiehuishouding op orde te hebben.
Art de Blaauw: ‘Ik verwacht dat we qua volwassenheidsniveau nog ietsje onder niveau 3 zitten.’
‘De systemen die erbij horen moeten het ambtelijk vakmanschap ondersteunen’
Volwassenheidsniveau 3
Over wat er de afgelopen jaren voor het versterken van de informatiehuishouding is opgebouwd, is De Blaauw overigens niet ontevreden. ‘Vorig jaar hebben we de beleidslijnen voor e-mail- en chat-archivering opgesteld. Er is in mensen en voorzieningen geïnvesteerd – dit laatste om het medewerkers nog makkelijker te maken. Maar we zijn er nog niet.’
De ‘Rijksbrede koers op de informatiehuishouding’, vastgelegd in het eind 2025 verschenen ‘Meerjarenplan Openbaarheid en Informatiehuishouding Rijksoverheid 2026-2030’, koestert de ambitie dat zo’n 90 overheidsorganisaties (van ministeries en uitvoeringsorganisaties tot inspecties en adviesorganen) gemiddeld op volwassenheidsniveau 3 zitten (op een 0-tot-4-schaal). Tot nu toe is er gemiddeld een stijgende lijn te zien (van 2,5 in 2024 naar 2,6 in 2025), maar het ambitieniveau 3 is nog niet in zicht. ‘De meting over 2026 moet nog komen, maar ik verwacht dat we er nog ietsje onder zitten’, zegt de CIO Rijk.
De benodigde inspanningen om ambitieniveau 3 te halen verschillen per organisatie, legt De Blaauw uit, maar voor de laatste procentpunten moeten alle betrokken overheden de informatiehuishouding tot “een zichtbaar onderdeel van de bedrijfsvoering maken”, zoals het in de handreiking verwoord staat van het programma Open Overheid. ‘De voorzieningen zijn nog niet volledig beschikbaar, medewerkers moeten over de juiste kennis beschikken en organisaties moeten goed kunnen zien waar ze staan en waar de risico’s zitten om op te kunnen sturen. Dit moet business as usual worden voor hoe de overheid werkt. De systemen die erbij horen moeten het ambtelijk vakmanschap ondersteunen. Iemand die voor de publieke zaak werkt, moet informatie makkelijk kunnen vastleggen en deze moet eenvoudig zijn terug te vinden. Daar zijn we druk mee bezig’, aldus De Blaauw.
‘We moeten aan de voorkant blijven nadenken over de kwaliteit van informatie, de transparantie en de archivering’
Maatschappelijke belangstelling
Los van de voortgang in de interne organisatie vindt Vermeer het belangrijk hoe de informatievoorziening van de overheid door de samenleving wordt ervaren. ‘Op open.overheid.nl staan op dit moment meer dan 700.000 documenten. We maken veel meer informatie actief openbaar. Dat geldt ook voor maatschappelijke dossiers. Natuurlijk moeten we voor een aantal aspecten naar een hoger volwassenheidsniveau toe. Maar we doen het uiteindelijk voor de buitenwereld en die ziet in mijn ogen dat we duidelijk stappen vooruit maken. Het onderwerp kan op veel maatschappelijke belangstelling rekenen van zowel burgers als ondernemers en journalisten.’
Een goede informatiehuishouding wordt de komende jaren alleen maar belangrijker, stelt CIO Rijk De Blaauw. Er ontstaat steeds meer informatie. Het gebruik van AI neemt toe en gaat een steeds grotere rol spelen. ‘We moeten aan de voorkant blijven nadenken over de kwaliteit van informatie, de transparantie en de archivering’, zegt Vermeer. ‘Nu moeten we nog vaak taskforces, vliegende brigades en specifieke Woo-teams inzetten. Daar willen we uiteindelijk vanaf. Het moet niets bijzonders zijn om open en transparant te werken. In 2030 zou een Woo-verzoek een zeldzaamheid moeten zijn, en alleen nog nodig in het schaarse geval dat informatie niet terug te vinden is.’
Verklaring Open Overheid
Het ministerie van BZK werkt aan de ‘Verklaring Open Overheid’. Doel: open overheid zichtbaar en tastbaar maken voor inwoners. De verklaring benoemt concrete actiepunten die de burger van het ondertekenende bestuursorgaan mag verwachten op het gebied van een open overheid. Het ministerie wil zoveel mogelijk overheidsorganisaties stimuleren om de verklaring te ondertekenen tijdens het Festival Zorgvuldig en Open, dat het programma Open Overheid ter afsluiting organiseert op 1 december in Amsterdam.
Deel dit artikel:
